Een nieuwe wereldmacht

Waar houdt een cultuurschok op en begint een afkeer? Het is een vraag die bij me opkomt als ik na een paar weken China nog niet de liefde voor het land voel zoals ik dat voor de meeste andere landen voel die ik heb bezocht. Ook Christina kan daar niets aan veranderen.

Tijdens een van die ellenlange treinreizen kijk ik uit het raam naar het landschap van inner-Mongolie en denk na over die vraag. Komt het door de taal? Vraag een willekeurige Chinees de weg en er bestaat een niet geringe kans dat ze je straal voorbij lopen. Buiten Shanghai spreken de mensen vaak geen Engels en wuiven ze je zonder pardon weg, als je om hulp vraagt. Een enkele keer willen ze nog wel zeggen dat ze geen Engels spreken (in het Chinees), maar reken er maar niet op. Chinese menukaarten zijn de norm, en hebben ze ze in het Engels, dan zijn de prijzen standaard hoger dan die op de Chinese kaart. Zelfs bij Christina, die het eten in het Chinees bestelt maar die een Engelse menukaart op schoot heeft liggen omdat ze geen Chinees kan lezen, proberen ze vervolgens de Engelse prijzen door te rekenen. De redenering is dat je veel geld hebt omdat je naar China bent gekomen, maar het is en blijft pure discriminatie. Moet je in Nederland eens proberen.

Kom je op het treinstation, dan is het gokken bij welk loket er een kaartjesverkoper zit die Engels praat. Het helpt vaak door te kijken naar de leeftijd; bij jongeren heb je een grotere kans op iemand die een beetje Engels spreekt. Al bleek dat in Shanghai niet goed genoeg. Zo zat ik een dag later in de trein naar Yangshou in plaats van Yanshou, dankzij een net iets andere uitspraak. En het pinyin, de vertaling van Chinese woorden in westers alfabet? Dat is nooit erg in zwang geraakt. Bovendien, als je daar staat met je onmisbare Mandarijnse phraseboekje, zit je nog met het probleem dat je het woord ook op de juiste toon moet uitspreken. Anders zeg je heel iets anders. Het gevoel dat zij gek zijn omdat ze geen Engels spreken draaien zij gelijk om. Jij bent gek omdat je geen Chinees spreekt. Met 800 miljoen mensen die het als eerste taal hebben, hebben ze daar een punt. Ook al is het een taal die verzonnen lijkt te zijn door mensen met een steekje los.

Is het de liefde voor geld, die me zo tegenstaat? In Yangzhou (dat is weer een andere stad dan de twee genoemde plaatsen hierboven...) ontmoet ik iemand die me die avond meeneemt naar een van de talloze taalscholen. Hier kunnen Chinezen Engels leren van Canadezen, Amerikanen, Engelsen en Australiers, die zo hun reisbudget wat opkrikken. In ruil voor een biertje kletsen een aantal toeristen met de leerlingen, die zo hun Engels kunnen oefenen. Waarom ik Engels heb geleerd, vraagt er een. Hij geeft gelijk het voor hem meest logische antwoord; 'voor business?' Voor veel Chinezen is Engels leren geen doel op zich, maar een manier om meer geld te verdienen. Typerend. Communisme in theorie, puur kapitalisme in de praktijk. Precies wat me in Vietnam ook zo tegenviel. Het is niet erg als toerist af en toe wat meer te betalen, maar behandel me in eerste instantie als mens, niet als portemonnee. En maak geen misbruik van mijn geld. Al is het natuurlijk puur een luxepositie dat ik zo behandeld wil worden; je moet een bepaalde rijkdom hebben om geld niet te belangrijk te willen vinden.

China is een land dat zonder problemen zaken doet met verwerpelijke regimes in Afrika, Noord-Korea en Myanmar, alleen maar om er zelf beter van te worden. Het land is groot maar heeft te weinig grondstoffen. 'Business is business', zul je een Chinees horen zeggen. Geld boven morele principes. Hoeveel waarde hechten zij aan een democratische, veiligere wereld, als ze dat zelf niet eens hebben?

De politiek, dan? Met een andere student, die ook Engels heeft geleerd om als businessman te kunnen werken, kom ik op een heikel punt terecht in ons gesprek. Taiwan en Tibet. Ik vraag hem of hij vindt dat Taiwan bij China moet komen. 'Natuurlijk' is het antwoord, 'Het hoort bij China'. Ik zucht. Het is niet zo ingewikkeld als de Palestijnse kwestie, deze situatie, al zijn er ook hier verschillende waarheden. Nadat de Japanners verslagen werden in de Tweede Wereldoorlog en de burgeroorlog tussen de Kuomintang onder leiding van Chiang Kai Shek verloren van de Communisten, vluchtten de door de Amerikanen gesteunde Kuomintang naar het eiland Taiwan, waar het onder bescherming van de Amerikanen onafhankelijk werd. De economische voorsprong die Taiwan sindsdien maakte maakt de Chinezen stikjaloers. 'Maar flinke delen van China hoorde grote tijd ook bij Japan, en Rusland, Portugal, Engeland en zelfs Duitsland (Qingdao!)' antwoord ik. Daarop is het stil.

De tekenen zijn echter zonneklaar dat China al voorbereidingen treft om het eiland bij het Chinese rijk te voegen. Sommige van die voorbereidingen zijn heel subtiel. Wie op een Chinees vliegveld komt, en ik ben er op vier geweest, ziet dat er aparte doorgangen zijn voor mensen uit Hong Kong en Macau (de voormalige Britse stad en de voormalige Portugese stad, tegenwoordig beide van China) en Taiwan. Dit soort uitzonderingen zie je wel vaker en geven te denken. Het lijkt mij slechts een kwestie van tijd voordat de Amerikanen doorhebben dat ze de door de economische groei steeds machtiger wordende Chinezen, met zijn 1,3 miljard inwoners, niet meer tegen kunnen houden als ze besluiten Taiwan in te nemen. Hoeveel Amerikaanse soldaten zijn bereid om voor een onafhankelijk Taiwan te sterven?

De invloed van het Politburo vind ik zowel grappig als vervelend. Ik benat mezelf zowat bij het zien van hun propoganda, maar hekel hun betutteling en bemoeienis. Wie in China rondloopt, ziet de aanwezigheid van het communistische Partijorgaan in eerste instantie alleen in de uitbundig wapperende Chinese vlaggen en de allomvertegenwoordigde portretten van Mao. In de straten viert kapitalisme hoogtij. En toch merk je de invloed van de communisten op de achtergrond. Een op de drie bedrijven is van de overheid, en wie als buitenlander een zaak opzet moet veel meer belasting betalen dan ene Chinees. Sim's Cozy Garden Hostel, het beste hostel waar ik dit jaar geweest ben, wordt gerund door een Maleisische man en zijn Japanse vrouw. Dankzij de overheid heeft hij moeite om de kop boven water te houden.

Ondertussen maak ik me zorgen. Wie met Chinezen praat, kan niet ontkennen dat ze massaal gehersenspoeld zijn. Zelfs een Engels sprekende engineer die ik spreek, een intelligente man en wereldwijs, verdedigt zijn regering voor de zaak Tibet. 'Jullie westerse landen moeten je niet bemoeien over Chinese interne zaken!' meent hij. Waren het niet de VS en Engeland die zich met de 'interne zaken' van Nederland bemoeiden, net na de Tweede Wereldoorlog, zodat Indonesie zijn verdiende onafhankelijkheid kreeg? En werd de wereld daar niet beter van, ook al was het idee hier in Nederland dat 'Indie verloren, rampspoed geboren'?

Het is ook een typerende uitspraak, van de engineer. Kom niet aan China. De liefde voor het vaderland krijgen ze met de paplepel ingegoten, en wee de gebeente als je daar tegenin gaat. Zie de Tibetanen die nog steeds gevangen en gemarteld worden na de demonstraties in maart. Dat China de doodstraf heeft en martelen toestaat, is ook zo´n veeg teken. You´re with us or against us´, dat idee. Amnesty heeft er haar handen vol aan.

Ga je als Chinees naar het buitenland, dan wordt je gevraagd om alles wat je te weten komt in dat andere land dat China kan helpen door te geven aan de autoriteiten. Nu zijn de Chinezen nog bang voor met name de VS, maar wanneer komt het moment dat ze beseffen dat ze zoveel mensen (en de atoombom) hebben dat ze van de Amerikanen of de VN niet veel meer te vrezen hebben? Noem me een doemdenker, maar dat is het moment dat de democratieen in de wereld zoals we die kennen in gevaar komt.

Het gaat elk jaar een beetje beter voor de gemiddelde Chinees. De economie maakt een groei door die ongekend is, met percentages boven de 10 procent. Iedereen ziet elke dag hoe zijn leven iets gemakkelijker en luxer wordt. Aangezien ze niet zijn opgegroeid met het besef van vrijheid van meningsuiting, vrijheid van pers en vrijheid van demonstratie, beseffen ze ook niet hoe belangrijk zulke vrijheden zijn. De gemiddelde Chinees ziet dat zijn leven elke dag ietsje fijner wordt, en zou wel gek zijn om dan te gaan lopen zeuren om voornoemde vrijheden. De laatste keer dat er om meer vrijheid werd gezeurd liep het ook niet bepaald goed af met de demonstranten . Brood en spelen hebben ze nu, en dat vinden ze voorlopig genoeg. In het dagelijks leven heb je meer aan een goed gevulde maag dan aan vrijheid van meningsuiting. Volgens de Chinezen heeft hun land de beste tussenweg tussen democratie en communisme gevonden. Zelfs over hun verleden, zoals de Culturele Revolutie zijn ze niet al te kritisch. Slim ook van de partij om te zeggen dat Mao´s daden ´30% fout waren en 70% goed´. Ik vraag me af hoe het moet voelen als je als vrijgezelle man weet dat er 27 miljoen Chinese mannen nooit een vrouw zullen vinden, als gevolg van de ´een-kind politiek´ en de voorliefde voor jongetjes.

In Beijing ga ik op aanraden van Christina naar de weekendmarkt. Een gouden greep, want het is er geweldig. Niet alleen schater ik het uit bij het zien van een supertoeristische Mao-klok (waarin hij elke seconde met zijn Rode Boekje zwaait), maar ook bevlek ik mezelf bijkans bij het zien van die prachtige communistische propagandamagazines. Ik koop een origineel Rood Boekje, een paar posters en zo'n tijdschrift uit 1973 met het soort propagandafoto's die de ideale communistische Chinees moeten voorstellen. Ik kan mijn geluk niet op. De verkopers snappen al die ophef echter niet. Er is toch niets raars aan?

De Olympische Spelen waren een ander soort voorbeeld om aan de rest van de wereld te tonen hoe goed China en het communisme hier is. Toen er wereldwijde protesten waren tegen China als gastheer van de Spelen was een veelgehoord bezwaar dat de Spelen niet gebruikt moesten worden als politiek vehikel. Als dat ergens wel gebeurd is, is het in China. Nu, maanden na het evenement, word je nog steeds doodgegooid met posters, billboards, merchandise en herhalingen. Je kan de complete Spelen ook op DVD kopen. En elke Chinees praat er graag over, om te citeren dat de voorzitter van het IOC heeft gezegd dat het een van de beste spelen ooit is.

De arrogantie irriteert me misschien nog wel het meest. Dat begon al toen ik het artikel in het Parool las, over de Chinese toeristen in Nederland. Ze zeiden het niet, maar tussen de regels door las je dat ze het eigenlijk wel aandoenlijk vonden, dat Nederland, en niet erg indrukwekkend. Het is een sentiment dat ik hier wel vaker ervaar. Enige arrogantie is de Chinees niet vreemd. Zeker over het feit dat ze de langst nog bestaande beschaving zijn, zijn ze erg trots. Elke Chinees gaat er vanuit dat je een loftrompet opsteekt als ze je vragen naar je bevindingen van China. En ze zullen altijd vertellen dat ze zo'n oude beschaving hebben, en dat het land zo groot is. En dat ze zoveel bijzondere bezienswaardigheden hebben, die van grote culturele belangrijkheid zijn voor de wereld.

Toegegeven, wie in China rondloopt kijkt soms zijn ogen uit. De hoogste spoorlijn ter wereld, die naar Lhasa in Tibet bijvoorbeeld, was een project waarvan experts zeiden dat 'ie nooit mogelijk zou zijn. Ze flikten het 'm, en nog drie jaar voor de verwachte opleveringsdatum ook. Kijk Noord-Zuidlijn, zo zou het moeten. Dat de Lonely Planet van vorig jaar complete metrolijnen niet in zijn kaarten heeft omdat die in ranzend tempo uit de grond zijn gestampt voor de Olympische Spelen is nog te begrijpen. Of de elektrische brommers die hier overal rijden en zowel muisstil zijn als schoon. De geweldige slaaptreinen, die vertrekken van stations die meer op vliegvelden lijken. En waar bijna net zoveel mensen werken als reizigers reizen. De snelwegen, die hun naam meer dan verdienen. Of de supermoderne fietsverhuurplaatsen, waar je voor een paar dubbeltjes per uur een fiets huurt die je in de rest van de stad weer in kan leveren. Voordeel als je er als overheid niet voor terugdeinst om de inkomsten van je bizar hoge economische groeicijfer terug in het land te investeren. En, goed, hier en daar een paar hectare land van boeren afpakt, of complete wijken met de grond gelijk maakt. Of de rente te verlagen bij een economische crisis.

Enige bewondering is dus wel gepast voor China. Ze kijken hoe het westen het doet, welke fouten er gemaakt worden, en kopieren vervolgens de goede dingen en vermijden de valkuilen waar wij in zijn getreden. Het nadeel is dat er verdomd weinig eigen initiatief is. Kopieren kunnen ze prima, alleen zelf iets bedenken, daar huren ze toch nog vaak buitenlanders voor in.

Die buitenlanders zullen net als ik vaak in afschuw wegkijken bij het gedrag van veel Chinezen. Ook een oeuf als Christina, met haar grote voorliefde for all things Chinese, ontkomt daar niet aan. De eerste keer vind ik haar dan ook verdomd kritiekloos tegenover de Chinezen, en we hebben geregeld discussies over China en haar bewoners. Ik kan er met mijn pet niet bij hoe asociaal ze zijn tegenover elkaar, hoe weinig ze om elkaar lijken te geven (al zijn ze vaak enorm aardig en behulpzaam als ze je mogen en je ze 1 op 1 ontmoet). Hoe weinig rekening ze met elkaar houden (al geeft ze me daar gelijk in), en hoe wereldvreemd en egocentrisch ze zijn. Wellicht komt deze mentaliteit door de Culturele Revolutie, waarin het ieder voor zich was. Misschien komt het door de absurd snelle groei, waardoor de grens tussen arm en rijk steeds groter wordt. Je ziet geregeld mensen van boven de vijftig huilend op straat liggen, smekend om wat kleingeld. Al is die groei ook deels schijn; de verborgen werkeloosheid is enorm. Veel werknemers doen de hele dag niets, afgezien van wat slapen, smsen en veelvuldig MSN-en als ze een computer tot hun beschikking hebben. Maar ze hebben tenminste werk, en met hun verdiende geld kunnen ze weer producten aanschaffen en dat helpt de economie weer. Dat de welvaart met name aan de oostkust zo snel stijgt dat de Chinezen het zelf nauwelijks bij kunnen benen, zie je vooral aan het gedrag. Er ligt tapijt in de treinen en er geldt een rookverbod, maar reken maar dat de Chinezen evengoed op de grond spugen en roken in de coupe's. Het gedrag verandert nu langzamer dan de economische ontwikkelingen.

Was de twintigste eeuw voor de VS, de 21e is voor China, niet voor India. Daar wachten ze af tot de voorspoed komt, in China werken ze gewoon nóg harder. Dat vooruitzicht maakt de wereld er mijn insziens niet veiliger op. Denkend aan China zie ik een puber voor me, die enorm graag aan tafel wil zitten bij de volwassenen, maar nog niet weet dat je aan tafel geen stille, stinkende scheten mag laten.

---

---

---